Ticarette Sıfır Emisyon: Karbonsuz İhracat Mümkün Mü?

Küresel ticaretin kurallarını yeniden şekillendiren SKDM hem karbon kaçağını önlemeyi hem de karbon emisyonlarına duyarlı yatırımcıların rekabet gücünü korumayı amaçlıyor

Avrupa Birliği’nin (AB), 2050 yılında ilk “Net Sıfır Kıta” olma hedefi doğrultusunda hayata geçirdiği en önemli düzenlemelerden biri ‘Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması’dır (SKDM). Küresel ticaretin kurallarını yeniden şekillendiren SKDM hem karbon kaçağını önlemeyi hem de karbon emisyonlarına duyarlı yatırımcıların rekabet gücünü korumayı amaçlıyor.

SKDM NEDİR? TÜRK İHRACATÇISI ÜZERİNDEKİ ETKİSİ NE OLACAK?

SKDM’nin temel amacı, karbon kaçağını önlemektir. Yani, AB dışındaki ülkelerde faaliyet gösteren firmaların daha ucuza üretim yapıp AB pazarına girmelerinin önüne geçmektir.

2026 yılında tam anlamıyla devreye girecek olan SKDM, karbon yoğun üretim yapan ülkelerden Avrupa Birliği’ne yapılan ithalatı, ilgili ürünlerin karbon salım düzeyine göre vergilendirmeyi amaçlıyor. İlk aşamada demir-çelik, alüminyum, çimento, gübre, elektrik ve hidrojen sektörlerini kapsayan bu mekanizma, zamanla çok daha geniş bir sektör yelpazesini etkisi altına alacak. Düzenlemeye göre, AB dışından ithalat yapan AB’li firmalar, eğer ithalat yaptıkları ülkenin ilgili sektördeki karbon emisyon ortalaması, AB’deki eşdeğer sektör ortalamasının üzerindeyse, bu fark doğrultusunda AB’ye karbon vergisi ödemekle yükümlü olacak.

Ayrıca, ödenecek karbon vergisi, ithalatçı firmalar tarafından doğrudan AB’ye aktarılacak ve bu gelirler Avrupa Birliği’nin yeşil dönüşüm projelerinde kullanılacak. Bu durum, özellikle AB’ye ihracat yapan Türk firmaları açısından kritik bir dönüm noktası anlamına geliyor. Karbonsuz üretim gerçekleştiremeyen firmaların rekabet gücü zayıflarken, ihracat maliyetleri de kaçınılmaz olarak artacak.

PEKI, TÜRKİYE BU DÖNÜŞÜME HAZIR MI? KARBONSUZ İHRACAT MÜMKÜN MÜ?

Bir önemli ayrıntı; AB’ye ihracat yapan firmalar karbon emisyonlarını ölçmek ve raporlamak zorunda kalacak.

Aslında SKDM, Türk ihracatçılar açısından şu anlama geliyor:

• Karbon ayak izi yüksek olan ürünler için AB’ye ihracat çok zor.
• Karbon fiyatlamasına tabi tutulma riski, düşük karbonlu ürün üretimini ve emisyon azaltımı yatırımlarını beraberinde getirecek.
• AB pazarına yönelik satış yapan firmalarda Yeşil Dönüşüm zaten kaçınılmaz; ancak bu dönüşümün çok daha hızlı olması gerekiyor.

TÜRKİYE’NİN YEŞİL DÖNÜŞÜM YOL HARİTASI

Türkiye, 2021 yılında Paris İklim Anlaşması’nı onaylayarak 2053 yılı için Net Sıfır Emisyon hedefi koydu. Bu hedef doğrultusunda İklim Kanunu kabul edildi, Yeşil Mutabakat Eylem Planı kararlılıkla uygulanmaya devam ediyor. Dünyada ilk kez Sürdürülebilirlik Raporlamasını zorunlu hale getiren ülkelerden biri olan Türkiye, aynı zamanda Yeşil Taksonomi çalışmalarını da sürdürüyor. Dünyanın en büyük 20 ekonomisinden biri olarak, Türkiye’de ‘Yeşil Dönüşüm’ süreci çok yönlü ve hızla ilerliyor.

İklim Kanunu çerçevesinde, firmaların üretim süreçlerindeki karbon salımlarını şeffaf biçimde ölçmesi gerekiyor. Bu uygulama hem SKDM’ye uyum sağlamak hem de sürdürülebilir finansman kaynaklarına erişebilmek açısından kritik öneme sahip. Öte yandan, sanayide yenilenebilir enerji kullanımı da hızla yaygınlaşıyor. Bugün itibarıyla yenilenebilir enerji kaynaklarının, toplam kurulu enerji kapasitemiz içindeki payı yüzde 60’ı aşmış durumda. Güneş ve rüzgar gibi kaynakların üretim süreçlerine entegre edilmesi, karbon ayak izini doğrudan azaltırken, sanayicilerimizin rekabet gücünü de kayda değer biçimde artırıyor.

Ürünlerin düşük karbonlu olduğunu belgeleyen sertifikalar hem AB pazarı hem de diğer gelişmiş ekonomilerde tartışmasız rekabet avantajı getirecek. Bununla birlikte, enerji verimliliğini artıran, emisyonları azaltan teknolojilere yatırım yapılması artık bir tercih değil, zorunluluk haline geldi. Bankalar ve finans kurumları artık karbon yoğunluğu düşük yatırımlara kaynak ayırmak istiyor. ESG (Çevresel, Sosyal ve Yönetişim) kriterlerine uygun firmalar, uygun maliyetli finansmana daha kolay ulaşabiliyor. Sonuç olarak SKDM, yeni bir ticaret rejimi ve rekabet çerçevesi; çok yeni bir ekosistem doğuruyor. Karbonsuz ihracat, artık dönüşümün adı. Türk ihracatçılar, bu yeni düzende ya dönüşecek ya da oyunun dışında kalacak. Bu yol bir yandan da erken uyum sağlayan, sürdürülebilirliği stratejisinin merkezine koyan firmalar için büyük fırsatlar barındırıyor. Şu bir gerçek ki, yeşil dönüşümde liderlik, sadece çevreye değil, ülke ekonomimize de kazandıracak; ülkemizin büyük ekonomi olma hedefine doğrudan hizmet edecek.

SANAYİDE DÖNÜŞMEYEN KAYBEDER: SKDM İLE 2026’DAN SONRA İHRACATIN YÜZDE 44’Ü RİSK ALTINDA

2024 yılında Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne yaptığı ihracat yaklaşık 109 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiş olup, bu rakam toplam ihracatın yüzde 41,4’ünü oluşturmaktadır. Aynı yıl, SKDM kapsamındaki sektörlerde gerçekleştirilen toplam ihracat 26 milyar dolar iken, bu tutarın 11,7 milyar doları AB ülkelerine yapılmıştır. Bu veriler doğrultusunda, SKDM kapsamındaki ihracatımızın yüzde 44,3’ünün Avrupa Birliği’ne yönelik olduğu anlaşılmaktadır.

Ülkemizin SKDM’ye hazır olmaması durumunda:

• Ortalama karbon maliyeti ton başına 75-100 CO2 arasında değişebilir.
• AB pazarındaki karbon ayak izi bazlı tercih sistemleri, düşük karbonlu ürün sertifikası olmayan ihracatçıları tedarik zincirinin dışına itebilir.

Hazır olmayan firmalar için:

• Pazar kaybı,
• Artan maliyetler,
• Sürdürülebilir finansman olanaklarının kaybı söz konusu olacakken;

Dönüşen firmalarımız için:

• AB pazarında konumunu güçlendirme,
• Sürdürülebilirlik etiketli yatırım fonlarına erişim,
• Uzun vadeli rekabet avantajı gibi çok boyutlu kazanımlar mümkün hale gelecek.

Unutulmamalıdır ki; karbonsuz ihracat artık bir tercih değil, rekabetin zorunlu yeni adıdır. 2026 yılı uzak bir gelecek olmaktan çıkıyor; bu nedenle yatırımların, karbon muhasebesinin, yeşil sertifikaların ve teknoloji dönüşümünün hazırlıklarını hızla tamamlamak büyük önem taşıyor.

SKDM: TÜRK SANAYİCISİNİN KARŞILAŞTIĞI EN SOMUT GEÇİŞ RİSKİ

SKDM, Türk ihracatçıları için yalnızca bir çevre düzenlemesi değil; aynı zamanda karşı karşıya olunan en somut ve maliyetli iklim geçiş risklerinden biri olarak öne çıkıyor. 2024 yılında Avrupa Birliği’ne ihraç edilen demir-çelik, alüminyum, çimento, gübre, elektrik ve hidrojen ürünleri toplam ihracatımızın yüzde 4,5’ini oluştururken, bu sektörlerde yapılan ihracatın yüzde 44,3’ü AB ülkelerine gerçekleştirilmiştir. Sektörler arasında AB’ye ihracat oranı en yüksek olan alüminyum yüzde 57,2 ile öne çıkarken, en düşük oran ise yüzde 20,8 ile çimento sektöründe görülmektedir. Bu göstergeler, söz konusu sektörlerin SKDM kapsamında AB pazarına bağımlılığının yüksek olduğunu ve düzenlemeden doğrudan etkilendiğini ortaya koymaktadır.

Türkiye’deki sanayi firmalarının kapsamlı bir karbon muhasebesi sistemi ile ürün bazlı emisyon hesaplamalarını düzenli olarak raporlamaları kritik önem taşıyor.

İklim değişikliği kaynaklı riskler, günümüz işletmeleri için en kritik stratejik tehditler arasında yer alıyor ve bu riskler temel olarak fiziksel riskler ile geçiş riskleri olmak üzere iki ana başlıkta toplanıyor. Fiziksel riskler; iklim değişikliğine bağlı olarak ortaya çıkan doğal afetler, aşırı sıcaklık dalgaları, kuraklık ve sel gibi doğrudan çevresel etkilerden kaynaklanırken; geçiş riskleri ise karbon fiyatlandırması, yasal düzenlemeler, politikalar, teknolojik dönüşüm ve piyasa tercihlerindeki değişimlerle şekillenmektedir. Bu çerçevede, SKDM regülasyon temelli en güçlü geçiş risklerinden biri olarak öne çıkmaktadır.

SKDM’ye uyum sağlayamayan firmalar, sadece maliyet yüküyle değil, aynı zamanda pazar kaybı, sürdürülebilir finansmana erişim zorluğu ve kurumsal itibar kaybı gibi çok yönlü risklerle karşı karşıya kalacaktır. Bu nedenle SKDM, yalnızca karbon fiyatlandırma mekanizması değil; sanayiciler için iklim geçiş risklerinin artık ‘teorik değil’, somut, ölçülebilir ve maliyet doğurucu hale geldiğinin de göstergesidir.

İKLİM KANUNU İLE SKDM’NİN GÖLGESİ GERÇEĞE DÖNÜŞÜYOR: ETS VE KARBON FİYATLAMASI KAPIDA

SKDM gibi dış ticaret odaklı iklim politikalarının Türkiye’deki karşılığı, İklim Kanunu ile somutlaşmış durumda. Bu yasa, hem SKDM benzeri bir mekanizmanın kurulmasını hem de ulusal düzeyde bir Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) oluşturarak karbon fiyatlamasının iç hukukta sistematik bir yapıya kavuşturulmasını hedefliyor. Kanuna göre, ETS’ye tabi olacak işletmelerin sera gazı emisyon izinleri almak ve her yıl gerçekleşen emisyon kadar tahsisat teslim etmekle yükümlü olması öngörülüyor. Teslim edilemeyen tahsisatlar için yaptırımlar getiriliyor. Bu çerçevede karbon fiyatlaması, artık yalnızca çevresel bir sorumluluk değil; aynı zamanda doğrudan finansal sonuçlar doğuran bir unsur haline gelmiş durumda.

Bu kapsamda SKDM, ihracatçılar için sadece dış pazarda değil, iç pazarda da uyum sağlamayı gerektiren bir regülasyon zincirinin ilk halkası olarak okunmalı. Türk sanayicisinin karbon hesaplaması, raporlama yetkinliği ve düşük karbonlu üretim dönüşümü artık sadece AB’ye ihracat yapacak firmaların değil, ülke içinde faaliyet gösteren tüm büyük işletmelerin öncelikli gündemi haline geliyor.

SONUÇ OLARAK;

Yeşil dönüşüm artık bir tercih değil; yeni küresel ticaret paradigmasının kaçınılmaz bir gerekliliğidir. Bu dönüşüm sürecini erkenden benimseyerek karbon emisyonlarını azaltmaya yönelik somut adımlar atan Türk ihracatçıları, yalnızca çevreye katkı sağlamakla kalmıyor; aynı zamanda kendi marka değerlerini, ülkemizin küresel rekabet gücünü ve büyük ekonomi olma hedefini de güçlendiriyor. Bugün için bir maliyet kalemi gibi görünen bu adımlar, yarının büyüme fırsatlarının kapısını aralayacak. Ve her zaman olduğu gibi, erken davranan yol alacak.